Blog: Samenwerking in het onderwijs (1)

Neem de tijd om elkaar te leren kennen

Daags na het verschijnen van mijn vorige blog kreeg ik een terecht telefoontje. In die blog schreef ik dat de inspectie - naar aanleiding van De Staat van het Onderwijs 2016/2017 - oproept tot gerichte samenwerking van alle partijen in het onderwijs. Ik legde vervolgens uit waarom ook ik het noodzakelijk vind op samenwerking gericht te zijn in het huidige onderwijs. ‘Ik snap je punt’, zei de persoon aan de andere kant van de lijn, ‘maar hoe doe je dat nu, samenwerken?’

Over die vraag organiseerden VBS en Common Eye, een adviesbureau gespecialiseerd in samenwerking, ruim een jaar geleden een bijeenkomst. Het lastige van samenwerken is dat je er vaak inrolt. Het maakt daarbij geen verschil of het gaat om een samenwerking die wordt opgelegd (zoals bij passend onderwijs) of een samenwerking die je zelf initieert (denk aan kinderopvang). Ineens zitten potentiële samenwerkingspartijen tegenover elkaar en bespreken van alles, zonder er altijd even gestructureerd over na te denken. Juist daar zit ‘m de crux.

Tijdens de bijeenkomst zijn – op basis van een door Common Eye ontwikkeld model – vijf stappen in het samenwerkingsproces aan de orde gekomen: ambitie, belangen, relatie, organisatie en proces. Het één kan niet zonder het ander. Wanneer je bewuster naar het proces kijkt en deze stappen goed in het achterhoofd houdt, zal het de samenwerking verrijken.

Stap 1: Zoek naar gedeelde ambitie
Ga met je samenwerkingspartner in gesprek over wat je wil bereiken en wat je daarin gezamenlijk kunt doen. Geef samen een antwoord op de vraag op welke terreinen de samenwerking specifiek meerwaarde heeft. Zo heb ik ooit een samenwerking begeleid tussen een organisatie voor speciaal onderwijs en een school voor speciaal basisonderwijs. Deze organisaties hadden – met het oog op passend onderwijs – de gedeelde ambitie en visie om samen hun expertise aan reguliere scholen beschikbaar te stellen en dichter bij huis onderwijs aan te bieden.

Stap 2: Recht doen aan belangen
Gaat het over belangen, dan denkt men vaak dat het over tegenstrijdige belangen gaat. Of er wordt gedacht dat belangen opzij moeten worden gezet. Dit is allemaal niet aan de orde. Waar het om gaat is dat je expliciet moet zijn over de belangen die je hebt, zodat de partij met wie je wil samenwerken ze niet alleen herkent maar ook erkent. Het uitwisselen van beelden staat hierbij centraal. Je moet helder krijgen waar je het over hebt met elkaar. Een voorbeeld dat destijds aan de orde kwam was een school die met de schildersbranche wilde samenwerken. Het beeld bij de school was dat het bedrijfsleven gratis en eenvoudig aan werkkrachten wilde komen. De schildersbranche vond het onderwijs traag functioneren en dacht dat de school vooral gericht was op leerlingaantallen. Door die beelden uit te wisselen en belangen concreter te maken, verdwenen de vooroordelen en ontstond er ruimte om een gedeelde ambitie te formuleren. Het resultaat was dat de onderwijsinstelling ruimte creëerde voor de schildersbranche in het gebouw en ze samen nieuwe leerlingen gingen werven.

De voornaamste boodschap van de eerste twee stappen: neem de tijd om elkaar te leren kennen. Er moet sprake zijn van openheid, transparantie en een goed en veilig gevoel. Vanuit daar kun je verder gaan werken aan de relatie (stap 3), de organisatie van de samenwerking (stap 4) en het proces van samenwerken (stap 5). Hierover meer in mijn volgende blog.

Edward Moolenburgh, emoolenburgh@vbs.nl